Skip to main content

Anarâškielâ servi vuáđudui, vâi anarâšah jiejah riemâččii porgâđ kielâs pyerrin

Kelanauha studionauhurilla.
Sámi radio báddevuorkkás leat lagabui 100 hildomehtera veardde dákkár jietnabáttit. Kelanauha studionauhurilla. Kove: Yle/ Jonne Järvinen studiotekniikka,ääninauhat

Pajeláhháá kulmâlov ihheed tassaaš, 4.12.1986, lâi historjálâš peivi anarâškielân já anarâššáid. Anarâškielâ servi vuáđudui. Káájá Juhânâs Veikko, Veikko Aikio, toimâttij njuálguvuolgâttâs Hotelli Ivalost seervi algâttemčuákkimist.

– Taat lii historjálâš čuákkim maaŋgâ-uv mielâst, taat lii tiäđui mield vuossâmuš kerdi ko anarâšah láá čokkânâm ton mielâst, ete áiguh algâttiđ olssis seervi, toimâtteijee Veikko Aikio muštâl njuálguvuolgâttâs aalgâst.

Ulmuuh iä lamaš čokkânâm Avelân čuuvtij, mutâ uđđâ servi pieijui aalgân, vâi anarâškielâ ovdáničij. Matti Morottaja leehâi algâttemčuákkim.

– Mun lam nuuvtko tietivetteđ povdim čuákán tii teehi, tondiet vâi peessâp taam Anarâškielâ seervi algâttiđ. Tondet ko anarâskielâ tipšom lii pááccám táássáš aaibâs tovâhánnáá ete ij lah mihheen porgum anarâškielâ pyerrin. Já talle ko ulmuuh jiejah älgih jieijâs kielâ pyerrin porgâđ te talle lii tiäđust-uv tuáivumist, ete miinii tábáhtuvá, Morottaja iätá vuossmuu sahâvuárustis.

Njuolgâdâsah já vuossâmuš stivrâ asâttuvvojii

Vuáđudemčuákkimist tuhhiittuvvojii seervi njuolgâdâsah já siärván väljejui stivrâ. Stiivrân halijdii vittâ eidusii jeessân, kiäh puáđáččii jieškote-uv anarâš kuávlust. Tot lâi meiddei täsiárvukoččâmâš; ulmen lâi čäittiđ, ete jyehi kuávlu anarâškielâ lii siämmáá pyeri.

Seervi saavâjođetteijen šoodâi Kuobžâ-Saammâl Matti, Matti Morottaja. Värisaavâjođetteijengis Anttii-Mat Saammâl Ella, Ella Sarre. Čällen já siämmást ruttâtuállen väljejui Ucc Párnáá Vuoli Ilmar, Ilmari Mattus. Stivrâjesânin väljejuvvojii Iisak Mattus, Antero Sarre, Veikko Aikio, Matti Morottaja já Anja Saijets (tááláš Kaarret). Stiivrâ värijesânin šoddii Lea Tervonen, Juho Heikki Aikio, Eeva Seurujärvi, Ella Sarre já Aune Vesa (tááláš Kuuva).

Seervi ulmen šoodâi ovdediđ anarâškielâ lostâ- já kirjetoimáin já tiätujyehimáin. Meiddei stipendij jyehim anarâškielâ lohheid lasettui čuákkimist seervi ulmen.

Seervi tooimâin kiellân tuše anarâškielâ

Vuáđudemčuákkimist seervi kiellân miäruštâllui anarâškielâ já eidusâš jesâneh kolgii leđe anarâškielâliih. Toi lasseen meiddei eres ulmuuh puohtii servâđ kyedittemjesânin.

Seervi vuáđudeijeeh iä halijdâm miäruštâllâđ, ete seervi jeessân kolgâččij leđe anarâš.

– Vâik ličij läddlâš, jis lii kerd nuuvt lamaš viššâl, ete lii opâttâllâm anarâškielâ já máttá tom já piergee seervi čuákkimijn. Te jiem mun kuittâg lah vuástá taggaar ulmuu valjim seervi jesânin, Veikko Aikio arvâl.

Ko anarâškielâ servi vuáđudui, ij vissâ vala lamaš osko tast, ete toimâ vijđáničij nuuvt ennuv ko tot lii kulmâlov ivveest toohâm.

– Ella val lopedij ruttâpuursâ kuárruđ siärván. Tot ij taarbâš vissâ meendu styeres leđe, Matti Morottaja iätá čuákkimist já moijáá.

  • Njellim Jovnâ Aikio ij halidiččii innig varriđ Čurnâvuonân, suu pärnivuođâ pááikán

    Njellimlii Jovnâ Aikio paasij ohtuu párnáidiskijn, ko kálgu

    Kuálásteijee, puásuialmai Jovnâ Aikio lii aassâm Aanaarjävri riddoost Čurnâvuonâst. Tääl sun áásá Njellimist uđđâ puásuituálu táálust. Ella Sarre sahhiittâlâi Aikio Joovnâ 1983. Eellim Čurnâvuonâst lâi koorâs. Tobbeen Jovna kiergânij aassâđ 30 ihheed. Sist lijjii vittâ päärni. Eemeed jaamij, ko párnááh lijjii uceh. Puhelin-uv poođij maŋeláá tohon, mut tast koolgâi taistâliđ.

  • Keđgijäävri kirkko puolij siämmáá peeivi ko Avveel kirkko vihkui

    Keđgijäävri rukkoosviste lâi máđhálij orostempäikkin.

    1800-love loopâ pelni poođij kirkkohaldâttâsâst juurdâ, et kolgâččij rähtiđ rukkoosviste Njellim kuávlun, ko Aanaar Piälppáájäävri kiirkon lai mätki. Rukkoosviste rahtii Keđgijáávrán. Kirho raahtij Kajaanilâš miäštár Simo Juhháán, mut sust lijjii pargen meid páiháliih ulmuuh. Njellimân lii mätki 18 kilomeetterid. Kirkko vihkui kiävtun 1871. Tobbeen kiergânii toollâđ tuše kulmâ immeelpalvâlus.

  • Njellimlâs Sáárá Valle pijgui ennuv elimis äigin, oopâi ennuv tuoijuumist já määlistmist

    Valle Sáárá pijgui ennuv elimis äigin.

    Sáárá Valle päikki lâi Kappeerjuuvâst, nuorttii peln Aanaar, Njellimist 60 kilomeetterid tavas. Elsa lâi 8- ihásâš, ko suu enni jaamij. Piättár ennui kuuvl moonâi vistig já tom maŋa Kukseluohtân Juhan Matt Aila kuuvl piämmunieidân. Suáti ääigi puoh muttui. Taažân, Trondheimin, kaartâi evakkon. Tobbeen lâi hirmâd pyeri leđe.

  • Kuobžâjäävri riddoost pajasšoddâm Uula Paadar, muštá maht suu ákku já äijih rahtijn kievđâid

    Ucc Paadaráá Uulá muštâl tovláin aaigijn.

    Uula Paadar, Ucc Paadaráá Uulá, šoodâi Kuobžâjäävrist, Kaamâs aldasijn. Ko njaajâi te varrij Ucjuuhân. Párnáidis sun ij lah opâttâm anarâškielâ. Tälviv sun lii puásuihommáin já keessiv kuálástusvahtân. Lennátin hommáin sun lai keessiv, ivij 1955-77,mut ko čohčâ poođij te poođij mielâ miäcán. Uulá pärnivuođâ peerâ varriistâlâi kuolij tet keessiv kesipááikán.

Vorrâsumos siskáldâs - Ellee arkkâdâh

  • Njellim Jovnâ Aikio ij halidiččii innig varriđ Čurnâvuonân, suu pärnivuođâ pááikán

    Njellimlii Jovnâ Aikio paasij ohtuu párnáidiskijn, ko kálgu

    Kuálásteijee, puásuialmai Jovnâ Aikio lii aassâm Aanaarjävri riddoost Čurnâvuonâst. Tääl sun áásá Njellimist uđđâ puásuituálu táálust. Ella Sarre sahhiittâlâi Aikio Joovnâ 1983. Eellim Čurnâvuonâst lâi koorâs. Tobbeen Jovna kiergânij aassâđ 30 ihheed. Sist lijjii vittâ päärni. Eemeed jaamij, ko párnááh lijjii uceh. Puhelin-uv poođij maŋeláá tohon, mut tast koolgâi taistâliđ.

  • Keđgijäävri kirkko puolij siämmáá peeivi ko Avveel kirkko vihkui

    Keđgijäävri rukkoosviste lâi máđhálij orostempäikkin.

    1800-love loopâ pelni poođij kirkkohaldâttâsâst juurdâ, et kolgâččij rähtiđ rukkoosviste Njellim kuávlun, ko Aanaar Piälppáájäävri kiirkon lai mätki. Rukkoosviste rahtii Keđgijáávrán. Kirho raahtij Kajaanilâš miäštár Simo Juhháán, mut sust lijjii pargen meid páiháliih ulmuuh. Njellimân lii mätki 18 kilomeetterid. Kirkko vihkui kiävtun 1871. Tobbeen kiergânii toollâđ tuše kulmâ immeelpalvâlus.

  • Njellimlâs Sáárá Valle pijgui ennuv elimis äigin, oopâi ennuv tuoijuumist já määlistmist

    Valle Sáárá pijgui ennuv elimis äigin.

    Sáárá Valle päikki lâi Kappeerjuuvâst, nuorttii peln Aanaar, Njellimist 60 kilomeetterid tavas. Elsa lâi 8- ihásâš, ko suu enni jaamij. Piättár ennui kuuvl moonâi vistig já tom maŋa Kukseluohtân Juhan Matt Aila kuuvl piämmunieidân. Suáti ääigi puoh muttui. Taažân, Trondheimin, kaartâi evakkon. Tobbeen lâi hirmâd pyeri leđe.

  • Kuobžâjäävri riddoost pajasšoddâm Uula Paadar, muštá maht suu ákku já äijih rahtijn kievđâid

    Ucc Paadaráá Uulá muštâl tovláin aaigijn.

    Uula Paadar, Ucc Paadaráá Uulá, šoodâi Kuobžâjäävrist, Kaamâs aldasijn. Ko njaajâi te varrij Ucjuuhân. Párnáidis sun ij lah opâttâm anarâškielâ. Tälviv sun lii puásuihommáin já keessiv kuálástusvahtân. Lennátin hommáin sun lai keessiv, ivij 1955-77,mut ko čohčâ poođij te poođij mielâ miäcán. Uulá pärnivuođâ peerâ varriistâlâi kuolij tet keessiv kesipááikán.

  • Siiri Auvinen kuálástij ovdil evakko já talle moonâi Ruošân paargon

    Siiri Auvinen kuálástij, tom maŋa moonâi Ruošân paargon.

    Avelist ässee Siiri Auvinen muštâl maht suu pärnivuođâ pääihist Čovčjäävrist tovle kuálástii. Suáđi maŋa moonâi Kaitakuoškân paargon. Maiden škoovlâid sun ij lah jottáám, mut pargo lii opâttâm. Peeivijd nuottuu, iijâid čolluu kuolijd. Ovdil evakkon vyelgim äijih kuudij 9-kiilu kuávžur, mut tot lâi nuuvt ruoinâs, et ij vaijaam lihâdiđ, te pisoi viermist, muštá Siiri.

  • Puhelin ko poođij Valle Aila pááikán, te oroi tego ličij almeväldikoodán peessâm

    Aili Valle muštâl ko tekniik poođij Jormokuoškân.

    Aanaar Jormokuoškâst ässee Aili Valle muštá ton ääigi ko suu pááikán poođij tekniik. Poođij puhelin, televisio, šleđgâ, maađij. Puhelin puáttim jierestuudij. Šleđgâ puáttim toovâi argâpiäiválijd pargoid älkkeebin. - Oroškuođij nuuvt et tääl ij oostâ jäämmiägin, lai nuuvt hitruu, povvust Aila. Šleeđgâ já maađij puáttim puovtij meid kolgokävppijâsâid.

  • Juhán Antt Máárjá vuolgij tom maŋa pijguđ, ko peesâi rippâškoovlâst

    Máárjá Mattus tuoijui ennuv säämituoijijd.

    Mattus Máárjá, Juhán Antt Máárjá, áásá tääl Mudusjäävri riddoost, aldâ Aanaar. Sun šoodâi Ákšujäävrist. Peerâ lâi kievhi já Máárjá lai piämmunieidâ maaŋgâ pääihist. 22-ahasâžžân, ko peesâi rippâškoovlâst, te vuolgij pijguđ. Máárjá lii tuoijum ennuv, kuárrum peeskâid, kammuid, kaperijd já ruávuid-uv.

  • Eero Pekka Aikio lii lamaš áimutotken 1990-lovo aalgâst Čevetjäävrist

    Eero Piäkká Aikio lii áimutotken Čevetjäävri kuávlust.

    Jyehi nube peeivi koolgâi tipšođ mašinijd já jyehi oho koolgâi suodattimijd vuolgâttiđ ovdâskulâi. Taggaar lai áimututkâm lágádâs hoovdâ, Eero Pekka Aikio pargo. Tutkâmtupe lai nuuvt tuárispeln luodâst, kuus maađij nyeskih iä puáttám. Päikki lii Čevetjäävri Kirakkajäävri alda orroo väärist. Ige tohon puáhtám moottorvuájánáin moonnâđ, et iä taingin nyeskih liččii oinum.

  • Elsa já Tuomas Valle muštâlává tovláid siämmást ko opâttává anarâškielâ

    Elsa já Tuomas Valle muštâlává tovláid.

    Njellimliih, Elsa já Tuomas Valle savâstâllâv tovláá ääigist. Pärnivuođâst,rähisvuođâst, kuáláástmist, puásuipargoin, škovlâääigist, ellein, maađhâšmist, tuoijuumist. Suái láin Lea Laitisii kielâmiäštáreh 1970-lovvoost. Taah mainâseh láá päddejum 1975. Elsa já Tuomas láin talle 53-ihásiih. Tuomas šoddâmpäikki lii Naŋŋujävri. Jo nuorrân varrij tobbeen meddâl, ige lah tast maŋa tobbeen iällám.

  • Nävt šaddeh sovskammuuh já kamâspidoh

    Kaisa Musta rävvee tuoijuđ kammuid já kamâspiddoid.

    Aanaar Rivdulist ässee tuájár Kaisa Musta rävvee aalgâ rääjist maht kalga sovskammuid já kamâspiddoid rähtiđ. Kaisa Musta muštâl jieijâs elimist, maht sun varrij meddâl pääihist, raahtij pääihi Rivdulân. Kietâtuojijd Kaisa lii ráhtám aaibâs pärnivuođâ rääjist.

  • Tovle poođij škovlâ párnái pááikán, ige pištám kuhháá

    Kierdoškovlâ poođij ulmui pááikán.

    Tovle iä lam škovlâtááluh, määđhih lijjii kuheh, nuuvtpa máttááttijjee poođij ulmui pááikán. Taam kočodii kierdoškovlân. Škoovlâst oopâi rekinistiđ, luuhâđ, lávluđ, mut puoh tergâdumos lâi oppâđ ráámmádhistorjá já katkismus paajeeld. Škovlâ piištij suullân kulmâ oho ain häävild. Kaisa Musta áásá tääl Rivdulist, mut lii šoddâm Menišjäävrist.

  • Kommetáálu

    Párnái jieijâs keksim párnáimainâs .

    Mikkâl-Antti, Saammâl, Petter já Matti Morottaja muštâleh mainâs kommetáálust. Maainâs kullui Anarâš saavâin juovlâmáánust 1991. Mainâsist láá kaandah, Fastentasten-kandâ, säplig já komme. Komme ááigui nuáiduđ puohâid säpligin, nuuvt et puáhtá taid puurrâđ. Hävdienâmist viežžii Tähti-rieggee, kiäst meid lijjii omâs vyeimih. Loopâst Tähti-rieggee purrui já silbâruuđáin paččii kome lappâsân.

  • Meccivaavtâ stuárráámus pargon lâi muorâi vyebdim ulmuid 1900-lovo pelimuddoost

    Sammeli Valle kiergânij leđe 36 ihheed meccivahtân.

    Aanaar Solojäävrist ässee Sammeli Valle kiergânij leđe 36 ihheed meccivaavtâ pargoost. Meccivahtâ uážui olssis väldiđ nuuvtá staatâ meecist puáldimmuoráid, ruttâpäälhi lasseen. Saammâl eelij sahhiittâlmin Lahja Paltto čohčuv 1985. Ohtâ meccivaavtâ pargoin lâi muorâi vyebdim páihálijd. Ton ääigi Suáluičielgi taavaabeln uážui njeidiđ tuše puáldim- já huksimmuorâid.