Kandurahvahah kuulujat kestetäh jygietgi päivät – Ylen uuzi dokumentusarju avuau nellän nuoren eloksen kerroksii

Lyhyön dokumentusarjan enzimäine vuitti ozutetah Saamelazien kanzallispäivänny Yle Arienas.

Yle Uudizet karjalakse
Gearddit - Kerrokset, tulossa 6.2.2019
Gearddit - Kerrokset, tulossa 6.2.2019

Muuzikku, elokuvakul’tuuru, roller derby. Paiči muudu nämmä dielot avvutetah nelliä rohkiedu kandurahvahah kuulujua nuordu kestämäh jygietgi päivät.

Gearddit -nimisessä sarjassa Kerrokset -nimizes sarjas ozutetah inarilastu Aslak Uula Länsmanua, inarilastu Sunna Nousuniemie, grenlandielastu Aqqalu Berthelsenua da nygöi Oulus eläjiä Ivalospäi rodužin olijua Anne Ollii.

Dokumentusarjan nimen taga-alal on mieli sih näh, gu ristikanzas on äijy eriluadustu kerrostu, mostu, kui ezimerkikse puun vuozirengahat, kuduat kazvetah vuozi vuottu jogahine omah luaduh. Nämmii kerroksii et äinos näi libo niilöis muut toinah ei ni tietä.

Sarjas paistah ezimerkikse identitiettua, mielentervehytty, suvaičustu sego tuliedu aigua. Pagizuttelut on luajittu pohjassaamekse da ozittain angliekse. Sarju on tekstatettu suomekse. Programmu nägyy kogo muailmas.

Mielentervehys da huoli huomenizes päiväs

Kerrokset-dokumentusarjan kolmie saamelastu nuordu yhtistay se, gu hyö välläh sanellah omih jygielöih dieloloih näh, kudamih kuuluu sežo mielentervehys.

Ezimerkikse Anne Olli nikonzu ei ole suannuh mielentervehyspalveluloi omal muamankielel pohjassaamekse. Enne varzinazien taudimerkilöin kaččomistu hänelleh pidi hätken sanella hoidajile sit, mi on saamelažus da midä saamelazeh kul’tuurah kuuluu. Kerran kul’tuurale ominazii piirdehii ei tietä, varaittau, a gu la ei ni mielentervehysprobliemoin taga-aloi sit ellendetä putilleh.

– Et voi tiediä, olisgo minul mielentervehysprobliemua, en olis saamelaine, tovendau Anne Olli duumaijes depressien vigua.

Gearddit, Anne Olli
Anne Olli kuuluu vähembistön vähembistöh. Häi kuččuugi iččie ”ukonvemmelsaamelazekse”. Toiči häi kuulou vihapaginua, konzu astuu saamelazet ruutat piäl, ga yhtelläh on saamelažuos ylbei. Anne Olli on keräl Gearddit - Kerrokset -dokumentusarjas da hänen fil’muvuitin näit 20.2.2019 Yle Arienas. Linda Tammela / Yle

AslakUula Länsman omas puoles sanelou, kui häi vuvvel 2014 piädyi tutkimuksih paičimuudu keskittymisvaigevuksien täh. Tiijustettih, gu hänel on ADHD. Äijäneriluaduzen eloksen kiänälmyksen täh ADHD löydyi hänel vaste aiguhizennu olles. Ezimerkikse školas Länsmanal ainos oldih hyvät arvosanat. Länsman kuččuugi ADHD:du enäm ominažuokse, migu voimattomuokse.

Räp-muuzikku on yksi taba, kuduan vuoh häi sanelou omis tundielois kui yhteskunnallizih dieloloih yhtyjis nägemyksis, mugai omis huolis:

"Ilmasto lämbenöy, ristikanzu kylmenöy, kyzymyksenalazekse roih ristikanzanarvo dai minun rahvas."

Kiännetty karjalakse Aslak Uula Länsmanin räp-liiriekas

Jogahistu kolmie saamelastu nuordu yhtistäy sežo varavo da huoli huomenizes päiväs – sit, mittuine roih saamelazien tulii aigu.

Suvaičustu da iluo

Saamenmua. Se on jogahizel sarjan piähengel tärgienny mieles da lujannu syväimes. Saamelažus tuou iluo da ylbevytty.

Vuozi tagaperin grenlandielaine Aqqalu Berthelsen muutti oman mielespiettävän Sunna Nousuniemen luokse Inarih da kerras ellendi, gu häi on sie kui kois: onhäi Inaris luja saamelaine yhtehistö, kudai ozuttihes inujiitale läs omakse.

gearddit, Aqqalu Berthelsen, Sunna Nousuniemi
Aqqalu Berthelsenan kodoilu on Grenlandii, ga Saamenmuasgi hänelleh on roinnuh oma. Häi löydi Saamenmual suvaičuksen da muutti mielespiettävän, inarilazen Sunna Nousuniemen luokse. Aqqalu Berthelsen da Sunna Nousuniemi ollah keräl Gearddit -dokumentusarjas da heijän fil’muvuitin näit 13.2.2019 Yle Arienas. Linda Tammela / Yle

Muuziikkutuottajannu ruadai Berthelsen da elokuvafestivualin johtajannu toimii Nousuniemi ollah yhty mieldy sit, gu kandurahvahah kuulundal on suuri merkičys heijän suvaičukses da ihastumizes. Heijän mieles kandurahvahah kuulujan elostu ei pie toine toizele eriže sellittiä, sendähgu mollembat ellendetäh sen hyvin.

Aslak Uula Länsman iče muutti monien vuozien jälgeh järilleh roindukohtah Saamenmuale. Oman tuatan kodoilas, syrjäzes Lisman kyläs Inaris, Länsman istuhes liedžukreslah da tovendau, gu nygöi on hoivu hengel.

– Suan vägie da iluo muijien ristikanzoin muheloitandas da ystävällizes käytökses, nenga duumaiččou Länsman eloksen parembazii hetkii.

Kai fil’muvuitit tuhukuul Yle Arienas

Kerrokset-dokumentusarju on kuvattu Inaris da Oulus kylmykuul 2018.

Sarjan on luadinuh da tuottanuh Yle Saamen toimittai, žurnalistiekan opastui Linda Tammela ozannu omua opinnäytehruaduo Oulun ammattikorgeiškolah niškoi.

Sarjan muuzikas vastuau toimittai Mikkâl Morottaja, kuduadu tundietah hänen inarinsaamenkielizes räp-muuzikas Amocina. Programmas kuulet ližäkse Aslak Uula Länsmanan räppii sego Aqqalu Berthelsenan DJ-tuotanduo.

Gearddit - Kerrokset -dokumentusarjan vuitit ozutetah Yle Arienas 6.2., 13.2. da 20.2.

Millaista on kuulua alkuperäiskansaan? Ylen uusi dokumenttisarja avaa neljän nuoren elämän kerroksia