Sápmi |

"Geavat gávtti ráhkisvuođain" – Valkeapää juohká iežas vásáhusaid gávtti árgabeaigeavaheamis

Sunná Valkeapää geavahii gávtti 365 beaivvi. Dat geahččaleapmi oahpahii sutnje olu, muhto lei maiddái lossat.

Jietna: Sunna Valkeapää
Jietna
Sunná Valkeapää álggahii Gákti365-prošeavtta diibmá Sámi álbmotbeaivve. Guldal dás su jearahallama.

Anárlaš Sunna Valkeapää mearridii diibmá Sámi álbmotbeaivve, ahte son geavahišgoahtá gávtti juohke áidna beaivve olles jagi.

Dál dat jahki lea meattá ja Sunná lea duđavaš, vaikko muhtimin soittii lossat.

– Loahpaloahpas dat manai hui johtilit, vaikko beallemuttus orui ahte dat jahki ii goassige noga. Dat lea addán munnje hui olu, sihke ođđa kontávttaid, muhto maiddái duojárin ja dáiddárin ođđa vásáhusaid, dáidduid ja dieđuid, ahte lean hui duđavaš ja giitevaš dan jagis.

"Gákti356-geahččaleapmi orui álggus balddihahtti"

Dán geahččaleami son gohčodii namain Gákti365, ja su ulbmil dainna lei dahkat gávtti árgabeaigeavaheami fas dábálažžan. Son olahii dán ulbmila goit iežas eallimis.

– Muhto munhan in dieđe mot lean olahan eará olbmuid, lean ožžon gal buori máhcahaga ja olbmot háliidivčče iežage álgit geavahit gávtti beaivválaččat, muhto de lea muhtin ášši manin ii duostta, lohká Valkeapää.

Vaikko dát prošeavtta álggaheapmi lei Sunná mielde oalle spontána mearrádus, sus alddásge ledje muhtinlágan balut maid geažil gárttai duođas hástit iežas.

– Dieđusge dat, ahte mot olggobealolbmot váldet gávttehasa vuostá gáhtaid nalde, ja makkár reakšuvnnaid gártan váldit vuostá, ja makkár gažaldagaide gártan vástidit.

– Vehá buotlágan balut das mii dáhpáhuvvá dan geažil, daningo dat ii leat nu dábálaš johtit gávttiin.

"Olbmot boahtán guoskat lobi haga"

Sunná gárttaige vásihit unohas dáhpáhusaid dan prošeavtta geažil. Su mielas dat speadjalastá bures váldoálbmoga dieđu ja jurdagiid sámiid birra.

– Sámiin mun lean ožžon dušše beare buori máhcahaga, muhto dieđusge olggobeale olbmuide mun lean eksohtalaš oainnus gilis ja eandalii gávpogiin.

Sunna Valkeapää
Sámegákti boktá fuomášumi, muhto ii álo buori láhkai. Govva: Xia Torikka / Yle Sápmi

– Vearrámus dáhpáhusat leamaš dákkárat, ahte olbmot leat boahtán aivve guoskat mu biktasiidda lobi haga.

Sunná ii leat velge hárjánan dasa, ahte son gidde nu olu olbmuid fuomášumi gákti badjelis, vaikko lea juo jagi johttán gávttiin.

– Donhan it goasse vuordde, ahte soames vieris olmmoš boahtá ja humahallá, de gal mun álo vehá suorganan, leš dal láttán dahje sápmelaš.

– Dat orru ártet inge leat ollenge hárjánan dasa, muhto liikká jus sápmelaš boahtá, nu dat lea somá go beassá háleštit kultuvrra siskkobealde.

"Dat lea lasihan mu ipmárdusa gávttis"

Gová Nikko Lásse Nils-Heaika Sámmola Sunná dahje Mihkku Helena Sámmola Sunná gullá duodjesohkii, ja lea iešge oahppan duddjot ruovttus, ja gazzan maiddái duodjeoahpu Sámi oahpahusguovddážis.

Gákti365 geažil sus lea dál olu čiekŋalut áddejupmi sámegávttis. Sunná lea oahppan ovdamearka dihte goarrut dákkár gávtti, mii lea dárkkuhuvvon namalassii árgaeallimii.

– Duojárin lean oahppan mot galggan goarrut dákkár gávtti mii lea vuogas, dan čábbodaga, ja muhtin ládje duodjefilosofiija, nappo gáktihan lea atnubierggas dego buot sámeduojit álot ovdalnai leamaš.

– Gáktihan lea duháhiid jagiid áigge hápmašuvvan dákkárin go dat dál lea, ja dat lea hápmašuvvan anus. Gákti lea leamašan gait heivvoleamos daidda bargguide maid mii leat dahkan, dat heive sámi eallinvuohkái, čilge Valkeapää.

Geavatlaš áššiid lassin dat prošeakta lea oahpahan sutnje olu maiddái mentálalaččat.

– Ovdamearka dihte ahte duosttango mun mannat dohko márkanii, go álot leat dat olggobealolbmot geat bohtet ja jearašit mii dat gákti lea, ja álot dan ii veaje iige dárbbaš veadjit.

– Muhto dat lea leamašan hui dehálaš munnje guorahallat mii lea mu ovddasvástádus, manin mun barggan dan.

Gákti badjelis ii sáhte loktut deattuid valáštallansáles

Sunná lea maid dánsunpedagoga ja nuba valáštallan, ja eará lihkadeapmi lea sutnje dehálaš. Gákti badjelis soaitá goittotge leat váttis bargat dálá máilmme áššiid, ovdamearka dihte loktut deattuid valáštallansáles.

Sunná fuobmáige dán jagi geahččaleami áigge, ahte son álggii bargat eambo árbevirolaš hommáid, dego čuoigat.

– Mun lean čuoigan gákti badjelis, muhto nuhan dat leat dolinge. Dat gákti lea muhtin ládje hábmen mu eallima astoáigge doaimmaid, dego valáštallama, ahte dahká eambo árbevirolaš áššiid.

Sunna Valkeapää
Gávtti geavaheami geažil Sunná bargagođii eambo árbevirolaš doaimmaid. Govva: Mikkal Morottaja / Yle Sápmi

– Dat lea leamašan maid dieinna lágiin dekoloniserenproseassa, man dat gákti lea mielddisbuktán munnje.

Boahttevuođas áigu návddašit gávttis prošeavtta olggobealde

Vaikko dat gáktejahki lea dál meattá, de Sunná ii áiggo hilgut gávtti.

– Mun áiggun navddašit das, ahte oaččun maiddái dan prošeavtta olggobealde coggat gávtti, ja áiggun maiddái addit alccen friddjavuođa maid eará biktasiidda.

– Mun beasan de friddja válljet ahte cokkan gávtti, go dan prošeavtta njuolggadusat álge orrut ilá gáržžit, vaikko mun liikonge atnit gávtti, muitala Valkeapää.

Jus soames háliida váldit Sunnás ovdamearka ja geahččalit ieš gávtti geavaheami árgabeaibivttasin, lea Sunnás čielga ráva.

– Cokka gávtti ráhkisvuođain ja dalle go háliidat, ále geahččal bágget iežat.

Dat ášši oidnui maiddái Yle Ođđasiin Sámi álbmotbeaivve. Guhkit veršuvdna lea oaidninláhkai davviriikalaš Ođđasiin.

Varrasamosat: Sápmi

Váldoođđasat

Bivnnuhamosat

Varrasamosat

Muualla Yle.fi:ssä