Sápmi

"Luohte luonddu giela viisodahkii" – Ráp-artista muitalii davviriikkalaš giellasemináras, mo su teavsttat riegádit

Ailu Valle
Sámegiella ja luondu leat leamaš Ailu Valle eallimis dehálaš oasis gitta mánnávuođa rájes. Sutnje luondu buktá dáidagii inspirašuvnna. Govva: Anneli Lappalainen / Yle

Ailu Valle láve čáledettiin bargat oppa áigge nu, ahte ohcá heivvolaš ja vuogas sániid sátnegirjjiin vai teavsttain oidnošii dat, maid son lea jurddašan.

"Liikostan, lihtodan, giitosat albmái, čáhcái, eatnamii, nu vuogas lea čalbmái, dát guovlu, ovttasráđiid, munnuide heivvolaš, sáhtte vajálduhttit, mo máilmmi lea nu deivvolaš." (Girddašit, Seivvodit, Viidon sieiddit, 2019)

Dieid sániiguin gámasmohkkelaš ráp-artista Ailu Valle govvida ráhkisvuođa bihtástis "Girddašit, Seivvodit". Son govvida musihkastis áššiid dávjá luonddu bokte. Luondu buktáge su dáidagii inspirašuvnna.

– Dáiddalaš barggustan háliidan geavahit luonddusániid, buktit ovdan sápmelaš eallinvuogi filosofalaš beali ja dan, man láhkai olmmoš oaidná máilmmi.

"Giđa dulvvit rávnnjáiduvvet guoikkas, gullá goiku, goaikkanasaid fuoikkas. Biđge moallun, guođđá goallut šlahttái, váldái, vuollásis vuollánahttá. Vuordágo ulli fiervá go mánus jállon, himu bárut hiluid háluid govdan." (Spirraliid, 7, 2015)

Ailu Valle almmustahtii gieskat goalmmát albumas "Viidon sieiddit", mii gieđahallá namalassii sápmelaččaid luonddugaskavuođa. Ođđa musihkas leat luonddulyrihkaid lassin maiddái máŋggalágan jietnaduovdagat, luonddujienat.

Vuosttas albumas "Dušši dušše duššat" Ailu Valle almmustahtii jagi 2012 ja nuppi "7" jagi 2015.

Ailu Valle
Ailu Valle lea dovddus earret eará servodaga ja luonddugeavaheami temáid gieđahallamis. Govva: Marko Vasara

"Ruohtan okto duoddaris, molsson goruha. Biegga rievdá stoarbman, deaivvan dološ oruha." (Áiggi rávdnjin, Dušši Dušše Duššat, 2012)

Vaikko lávlagiid fáttát ja musihkkašlájat leat molsašuddan jagiid áigge, lea okta bisson: sámegiella. Sámegiella leage leamaš Ailu Valle eallimis gitta mánnávuođa rájes hui dehálaš oasis.

Sámegielat ráp-musihka lassin Valle bargá sámegielain máŋggabealagit. Son lea studeren sámegiela Oulu universitehtas ja bargan oahpaheaddjin, jorgaleaddjin ja dulkan.

Mokta ja beroštupmi sámegillii ja dan oahppamii lea boahtán ruovttus ja soga bokte.

– Áhčči lea hui viššalit sániid oahpahan ja álot čájehan, ahte diekkár sátni vuot váilu dan girjjis, ja dan ferte merket ja čilget, ahte mii sániid dat leat, muitala Valle áhčis vuogi oahpahit gándii sámegiela.

"Ailu Valle lea lokten gielladiđolašvuođa ráp-musihkkii"

"Luohte luonddu giela viisodahkii, vuollán juo albmailmmi viidodahkii. Buot dáhpáhuvvá oktanaga. Ollisvuohta ii šat nagot ovtta haga." (Luonddu giella, 7, 2015)

Ailu Valle lei okta dain, guhte doalai sáhkavuoru Suoma, Norgga ja Ruoŧa Sámedikkiid lágidan guovttebeaivásaš giellasemináras Anáris golggotmánu 8.–9. beivviid.

Seminára lei dárkkuhuvvon daidda, geat barget sámegielaiguin ovdamearkka dihte jorgaleaddjin, dulkan dahje eará giellabargin. Seminára prográmmas ledje fáddán earret eará nuortalašgiela jorgaleami dilli, mo sámegiella sodjá ráp-musihka ritmmaide ja makkár giellateknologalaš čovdosiid giellabarggus sáhttá geavahit.

Davviriikalaš giellaseminára lágideaddjit háliidedje buktit lávddi ala iešguđetlágan sámegiela geavaheaddjiid ja surggiid.

Ordnejeaddji Mikkel Rasmus Logje Norgga Sámedikkis dadjá, ahte dát lea vuohki buktit ovdan giellabargguid iešguđet hámiid dego filmma, sosiála media dahje musihka. Son rábmo Valle vuogi bargat.

Mikkel Rasmus Logje
Mikkel Rasmus Logje mielas lei suohtas gullat, mo Ailu Valle čállá teavsttaidis. Govva: Anneli Lappalainen / Yle

– Ailu Valle lea váldán gielladiđolašvuođa áibbas ođđa šáŋŋerii ja dássái. Lei somá gullat, movt son lea ráp-šaŋŋeris bargan dainna, go sushan leat hui buorit teavsttat, Logje smiehtada.

Ráp-artistii teavsttat leat gudneášši

"Dápmohat ja hárrit bákŋet, árvalattan ammal fargga fierbmái čákŋet, mun bivddán". Čearrehat čaibmet, čođggiid soaját njurggodit. Giellavealgu máinnasta nu ahte raddedolggit čurggodit". (Suga Suga, Viidon sieiddit, 2019)

Ailu Valle čalmmustahtii seminárasáhkavuorustis gaskavahku "Sámegiella – Luonddu giella" earenoamážit dan, mo son lea musihkastis ja ráp-teavsttain váldán vuhtii sámegiela earenoamášvuođa ja dan, manin son liiko bargat sámegielain.

Son čilge, ahte go sápmelaččat leat máŋggaid buolvvaid eallán báikkálaččat ja guovdu oahpes luonddu, de sidjiide lea hápmašuvvan nana ja čiekŋalis oktavuohta eatnamiidda, duovdagiidda ja birrasii.

– Sámegiella lea luonddu giella dainna vugiin, makkár sánit das leat guovddážis, mat sánit leat eanemus, makkár sátnerádju lea ja vel mo dat giella čuodjá. Dat lea dego luondu hálašii das.

"Olmmošhan sáhttá gal jakŋadit goikkuinis olles dán eatnama dahje leat gáhttemin eallima ráinnasman čalbmin jus šiehtada. Ále vajálduhte mii leat sáivojávrrit, eatge sullot sierranasas, mihtitmeahttun viisodat min miela mearaid čiekŋalasas." (Suga Suga, Viidon sieiddit, 2019)

Ailu Valle namuha, ahte ráp-artistii lea gudneášši, ahte teavsttaide ii mana oktage guoskat. Son lávege čáledettiin bargat oppa áigge nu, ahte ohcá heivvolaš ja vuogas sániid sátnegirjjiin vai teavsttain oidnošii dat, maid son lea jurddašan.

Dán vuogi son lea váldán atnui danin, go buot luonddusánit eai leat susge beaivválaš anus. Dán oktavuođas Valle rámiida boarrásut olbmuid giellačehppodaga.

– Vuorrasut olbmuid gielas luondduoktavuohta oidno das, go sii lávejit dalánaga fuomášit, makkár sánit heivejit guđege oktavuhtii.

– Doppe leat dat leat albma giellagiissát.

Video: Ailu Valle
Geahča videos go Ailu Valle rohttesta ráp-bihtá Anárjávrri gáttis. Video: Yle Areena
Loga dáppe Luonddu giella -bihtá sániid.

Varrasamosat

Muualla Yle.fi:ssä