Sápmi |

Magisttardutkamuš: Mot árbediehtu oidno Deanu dutkamušain ja hálddašeamis?

Áslat Holmbergii orui lunddolaš dutkat Deanu árbedieđu sajádaga dutkamušain ja mearrádusaid dahkamis, go ášši lea sutnje alcces dehálaš.

Jietna: Aslak Holmberg.
Jietna
Áslat Holmberg lei mielde Johtti Radio -sáddagis Njuorggámis geassemánu 29. beaivve. Su jearahallan álgá 39:35. Jietna: Yle Areena

Njuorggánlaš Áslat Holmberg lea almmustahttán dán giđa eamiálbmotoahpuid magisttarbarggu, mii gieđahallá Deanu, luosa ja árbedieđu.

– Dat bajilčála juo muitala ahte sáhka lea Deanu, luosa ja árbedieđu birra nugo maiddái rivttiin. Mun dutkkan dan mot árbediehtu ja árbediehttit galggašedje leat mielde Deanu bivddu hálddašeamis ja mot sii dalle leat mielde, muitala Holmberg.

Holmberg lea čállán magisttardutkamuša Romssa universitehtas. Barggu namma lea Bivdit Luosa – To Ask for Salmon. Saami Traditional Knowledge on Salmon and the River Deatnu: In Research and Decision-making.

Vuolggasadjin sámi álbmoga riekti iešmearrideapmái

Holmberg lea váldán vuolggasadjin dutkamušasttis sámi álbmoga rievtti iešmearrideapmái. Son guorahallá eamiálbmoga iešmearridanrivttiid riikkaidgaskasaš lágain ja dan, mot dat buktet gáibádusaid mearrádusaid dahkamii oassálastimis.

– Dat buktá dihto gáibádusaid das, ahte sámit galget beassat beaktilit oassálastit mearrádusaid dahkamii, ja mun geahčan dan mot dat dilli Deanus lea. Nugo mii várra diehtit bures nu ii leat ollu dadjamuš báikki olbmuin bivddu hálddašeapmái, čilge Holmberg.

Váldoášši dutkamušas lei veardádallat guollebiologaid vugiid dutkat Deanu ja luosa, ja dan maid árbediehttit jurddašit guollebiologaid gávnnahusaid birra.

– Váldohommá mu čállosis lea veardádallat, ahte mo dat guollebiologat dutket dan Deanu ja luosa, ja dalle maid árbediehttit dadjet dan birra ja gokko dat orrot deaivamin oktii ja gokko leat erohusat, Holmberg muitala.

Áslat Holmberg lea maiddái dutkan árbedieđu sajádaga iešguđet soahpamušain ja dan, mo dat soahpamušat galggašedje geavadagas duohtandahkkot.

– Nubbi maid mun guorahalan duođaid lea ahte makkár soahpamušat ja konvenšuvnnat gávdnojit riikkaidgaskasaččat mat dohkkehit árbedieđu, dahje makkár árvvusatnima árbedihtui bidjet dihto soahpamušaid bokte. Ja de smiehtan, ahte mot dat galggašii dasto oidnot dat báikki olbmuid máhttu maiddái dan hálddašeamis ja dutkamis, muitala Holmberg.

Biologain lahkonanvuohki hui earálágan lussii go báikki olbmuin

Holmberg gávnnahii, ahte buoremus vuohki lahkonit fáttá lea dutkat artihkkaliid, main lea juo čállojuvvon árbedieđu birra. Dáid artihkkaliin son čohkkii árbediehttiid váldočuoččuhusaid luosa ja Deanu birra. Árbediehttiid čuoččuhusaid son lea veardádallan Deanu dutkan biologaid jahkásaš raporttaide.

Okta váldogávnnahusain Holmberga magisttarbarggus lei, ahte biologain lahkonanvuohki lussii lea earálágan go báikkálaš olbmuin. Biologat geahččalit rehkenastit visot, masa sii dárbbašit ollu data dahjege loguid, ovdamearkka dihte das man ollu veajehat leat dihto sajis. Holmberg mielas visot ii sáhte rehkenastit Deanu dilis.

– Doppe leat nu olu áššit main lea veadjemeahttun meroštallat, ahte man olu dat váikkuhit.

Dutkiid bargu goittotge lea rehkenastit olugo luossa lea Deanus ja makkár gođđu jahkásaččat lea. Dutkiin sáhttá leat hui earálágan lahkonanvuohki dovdameahttun áššiide go báikkálaš olbmuin, ja nu maid Deanu dutkamiin lea leamašan.

"Dárbu dákkár akademalaš dutkamuššii"

Sápmelaš akademihkkárat eai leat menddo olu, eaige buohkat dutkka sámefáttáid. Sámiid árbediehtu Deanuleagis leige vel oalle dutkkakeahtes fáddá Suoma bealde, eaige dutkamušat ovddežis gávdnon nu olu.

– Maid mun ožžon máhcahaga dán barggus iežan váldosensoris, gii árvvoštalai dán barggu, nu songe logai, ahte mun lean dáinna čállosiin dahkan maiddái Suoma beale Deanu akademalaš báikin.

Áslat Holmberg
Áslat Holmberg lea čađahan eamiálbmotoahpu Romssa universitehtas. Govva: Linnea Rasmus / Yle Sápmi

Áŋgiruššan ođđa Deanu soahpamuša vuostá ja soahpamuša fápmuiboahtin ledje mielde bohciidahttimin dárbbu searvat ságastallamii.

Holmberg ii háliidan čállit dušše sámiid rivttiid birra, vai čálus ii manašii negatiiva guvlui ja cuiggodeapmái das mot sámiid rivttiid rihkkot. Son háliidii positiiva lahkonanvuogi bargui ja geahččat báikkálaš olbmuid máhtu Deanu birra. Dehálaš lei čujuhit, mot báikkálaš olbmuid máhttu sáhttá leat ávkin Deanu bivddu hálddašeamis, go luosa buresbirgen sihkkarastojuvvo.

Holmberg dovddai, ahte dákkár dutkamuššii orui leamen stuorra dárbu dál, ja su mielde lea dehálaš ahte sámiid siskkáldas áššit čalmmustahttojuvvojit maiddái akademalaččat.

– Go mun hállen olbmuiguin ovdal go čálligohten dan, nu gal dat ollusat duođaid lohke ahte dákkárii lea dárbu. Árbediehtu lea dovddastuvvon riikkaidgaskasaččat ja maiddái Deanu hálddašeamis dat galggašii leat oassin, muhto ii leat. Nu dat lei dárbu mu mielas maid akademalaččat čájehit dan, ahte mot dat lea dat dilli.

Áslat Holmberga magisttarbarggu sáhtát lohkat dáppe.

Guldal Áslat Holmberga ollislaš jearahallama Johtti Radio -sáddagis Njuorggámis geassemánu 29. beaivve Yle Areenas.

Varrasamosat: Sápmi

Váldoođđasat

Bivnnuhamosat

Varrasamosat

Muualla Yle.fi:ssä