Sápmi |

Mii ávkkiid ILO 169 -soahpamuša ratifiseremis livččii?

Dutkiin eai leat álkes vástádusat dasa, mo ILO 169 -soahpamuša ratifiseren váikkuhivččii dábálaš olbmo eallimii.

Irja Seurujärvi-Kari
Álgoálbmotdutki Irja Seurujärvi-Kari dadjá, ahte eanavuoigatvuođat leat ILO 169 -soahpamuša ratifiserema buncarakkis. Govva: Inger-Elle Suoninen / Yle

ILO 169 -soahpamuša ratifiserenášši leamašan Suoma ráđđehusa beavddi alde dan rájes, go dat gessojuvvui eret riikkabeivviid áššelisttus jagi 2015. Vuoigatvuođaministeriija virgeolbmuid mielde ráđđehusa ratifiserenevttohus lea goittotge boarásmuvvan, iige ođđa evttohusa válmmaštallamii leat šat áigi dán ráđđehusbajis.

Danin Sámediggi galgá otne maŋŋebárgga mearridit, evttohago dat Suoma stáhtii soahpamuša riikkabeaigieđahallama sirdima čuovvovaš riikkabeaiáigodahkii vai ášši eretgeassima dan joatkkaválmmaštallama várás.

ILO 169 -ratifiserenášši leage vuot loktaneamen ságastallamii, muhto maid dat dasto geavadis dárkkuha sápmelaččaide? Dasa eai dutkiinge leat oktageardánis vástádusat.

Mii ávkkiid ILO 169 -soahpamušas juo leamašan?

Riikkaidgaskasaš bargoorganisašuvdna ILO álgoálbmogiid guoski soahpamuš nummir 169 dohkkehuvvui jagi 1989. Maiddái Suopma vuolláičálii soahpamuša. Dárkkuhus lea dáhkidit álgoálbmogiidda seamma vuoigatvuođaid ja vejolašvuođaid, go váldoálbmogiin leat.

Álgoálbmotdutki Irja Seurujärvi-Kari oaivvilda, ahte stuorra globála soahpamušat, dego ILO 169, eai njuolga oidno dábálaš olbmui. Váikkuhusa sáhttá áicat easka, go soahpamušaid sisdoallu jorgaluvvo praktihkkii.

Vaikko ILO 169 -soahpamuš ii leatge Suomas biddjon fápmui dahjege ratifiserejuvvon, Seurujärvi-Kari mielas soahpamuša dohkkeheapmi goittotge dagahii dan, ahte sápmelaččat dovddastuvvojedje álgoálbmogin vuođđolágas jagi 1995. Seurujärvi-Kari oaidná, ahte Davviriikkain dán áigge áddejit álgoálbmoga namalassii ILO-soahpamuša meroštallama vuođul.

– Sápmelaččat ledje ovdal meroštallon dakkár boares álbmotvehádahkan, muhto dálhan sámiin lea iežaset sajádat vuođđolága mielde. Dat lea álgoálbmot, iige dušše vehádat.

Eanavuoigatvuođat ratifiserenášši buncarakkis

ILO-soahpamušas deattuhuvvo álgoálbmogiid iešmearrideapmi, masa gullet maiddái eana- ja čáhcevuoigatvuođat. Stáhta leage ákkastallan soahpamuša ratifiserema ádjáneami dainna, ahte sámiid eananvuoigatvuođat eai leat Suomas čielggaduvvon.

Suomas sápmelaččaide lea addon iešmearrideapmi dušše iežaset gillii ja kultuvrii. Sámedikki bargun lea ollašuhttit dán iešmearrideami.

– Sámediggi ii sáhte mearridit ekonomiijas dahje ealáhusainge, nu ahte lágaid ráhkadeapmi ii gula Sámediggái. Dat lea dieđus buoriduvvon dan láhkai, ahte stáhtain lea geatnegasvuohta ráđđádallat Sámedikkiin buot sámiid guoski lágaid válmmaštallama hárrái, čilge Seurujärvi-Kari.

Son oaidná, ahte sápmelaččaid giella-, skuvlen- ja sosiálavuoigatvuođat leat Suomas dan láhkai buorre muttus, ahte ILO 169 -soahpamuša ratifiseremis eai galggaše leat čuolmmat. Váttisvuođaid goit dagahit eana- ja ekonomalaš vuoigatvuođat.

– Dalle 1990- ja 2000-logus Sámediggi ii dohkkehan eanavuoigatvuođaid meroštallama dakkárin, ahte dat dárkkuhit válddi geavahit eatnama, nugo ovdamearkka dihte boazodoalliin lea. Sámediggi baicce gáibidii, ahte galget leat vuoigatvuođat eatnama oamasteapmái. Diethan dat lea dat stuorra buncarakkis oppa dán áššis, ahte mo dan eatnama oamasteami máhcaha sámiide ja leago dat vejolašvuohta.

Mii ávkkiid ratifiseremis livččii?

Vuoigatvuođadiehtagiid doavttir Leena Heinämäki lea ovttas riikkaidgaskasaš dutkijoavkkuin dutkan sápmelaččaid rivttiid ollašuvvama. Stáhtaráđđi lei diŋgon dutkamuša.

Heinämäki muitala dutkijoavkku gávnnahan, ahte ILO 169 -soahpamuša ratifiseren livččii lávki dan guvlui, ahte Suoma stáhta galggašii vuolit láhkaásaheamis čatnasit ollašuhttit sápmelaččaid vuođđo- ja olmmošvuoigatvuođaid, mat leat dál juo fámus, erenoamážit eatnamiid geavaheami ja hálddašeami ektui.

Árktalaš guovdddáža dutki Leena Heinämäki.
Leena Heinämäki lea ovttas riikkaidgaskasaš dutkijoavkkuin dutkan sápmelaččaid rivttiid ollašuvvama Suomas. Govva: Vesa Toppari / Yle Sápmi

– Ratifiseren gáibidivččii dan, ahte árbevirolaš ealáhusat gáhttejuvvošedje ovdamearkka dihte nu, ahte guovddáš láhkaásaheamis, dego meahciráđđehuslágas ja vejolaččat guolástanlágas, livčče sámekultuvrra geahnohuhttingielddus ja dasa guoski váikkuhusaid árvvoštallan.

– Dasa lassin galgá sihkkarastit, ahte sápmelaččain leat oassálastinvuoigatvuođat ja duođalaš váikkuhanvejolašvuođat eatnamiidda ja čázádagaide laktáseaddji gažaldagain vai riekti kultuvrii ja árbevirolaš ealáhusaide sáhttá ollašuvvat soahpamuša mielde.

Dutkijoavkku meilde ILO 169 -soahpamuš figgá vuosttažettiin suddjet álgoálbmoga árbevirolaš vuogi geavahit eatnama iežaset kultuvrra mielde. Ratifiseren ii eaktut eanavuoigatvuođaid buorideami giddodatvuoigatvuođalaš mearkkašumis.

– ILO 169 -soahpamuš vuolgá kultuvrra suojis, ja danin dan ratifiseren eaktuda maiddái stáhta ain ovddidit sápmelaččaid vuođđorievtti iežaset gielaide ovdamearkka dihte skuvlemis ja bálvalusain.

Varrasamosat: Sápmi

Váldoođđasat

Varrasamosat

Muualla Yle.fi:ssä