Sápmi |

Moratoriolihkadus viidu – Anáris golbma bálgosa ja okta siida merkejuvvon moratoriokártii?

Báhčaveaijoga ja Muttošjávrri bálgosiid boazoisidat eaba diehtán, ahte sudno bálgosat ledje merkejuvvon moratorio-kártii.

Kárta moratorio
Moratoriodoaimmahaga moratoriokártii leat merkejuvvon Čearretsullo já Allasullo moratoriot, Nása moratorio ja Bátneduoddara-, Muttošjávrri- ja Báhčaveaijoga bálgosat ja Njellim siida. Govva: Screenshot: http://moratoriadoaimmahat.org/

Mannan geasi Deanuleagis álggahuvvon moratorio-jurdda lea dán geasi viidon.

Mánu dassái lea vuođđuduvvon maiddái moratoriadoaimmahat, mii veahkeha olbmuid, geain lea jurdda álggahit iežaset moratorio ja nannet iešstivrejumi.

Moratoriadoaimmahaga okta vuođđudeaddji Jenni Laiti lohká, ahte ovttalágán moratorion sáhttá atnit maiddái Anára vuovdebálgosiid gáibádusa bissehit buot vuovdečuohppamiid dán rádjái, go Meahciráđđehus guorahallá dáid ollislaš váikkuhusaid boazodollui.

Muttošjávrri ja Báhčaveaijoga bálgosiid boazoisidat eaba diehtán sin leahkit moratoriokárttas

Moratoriadoaimmahagas leat iežas neahttasiiddut, gos sáhttá ohcat rávvagiid, jos leat moratoriojurdagat muhtun guovllu ektui.

Moratoriadoaimmahaga neahttasiidduin leahkki moratoriakárttas oidnojit maiddái golbma Suoma beal sámebálgosa ja okta siida. Dat leat Muttošjávrri, Bátneduoddara, Báhčaveaijoga bálgosat ja Njellim siida.

Dáin bálgosiin goit Muttošjávrri ja Báhčaveaijoga bálgosiid boazoisidat Osmo Seurujärvi ja Petri Hänninen eaba oba diehtán, ahte sudno jođihan bálgosat leat mielde moratoriakárttas. Sii eai leat virggálaččat julggáaštan moratorio iežaset bálgosiidda.

Muttošjávrri bálgosa boazoisit Osmo Seurujärvi čilge, ahte Muttošjávrri bálggus lea cealkán ovttas Anára eará vuovdebálgosiiguin, ahte sii bissehit buot Meahciráđđehusa vuovdečuollamiid dassážii, go vuovdedoalu váikkuhusain boazodollui dahkko ollislaš guorahallan. Anára vuovdebálgosiin leamaš jo guhká garra digaštallamat Meahciráđđehusain, go boazodoalliid mielas vuovdedoallu hehtte menddo sakka guovllu boazodoalu.

– Mishan lea dat Meahciráđđehusain, ahte mii leat lohkan ahte ii oaččo doppe min bálgosis čuohppat muoraid, ja Meahciráđđehushan ii leat dál čuohppan máŋgga jahkái. Ahte leahan dat vehá dego moratorio, muhto ii dat leat mearriduvvon nugo ahte dat livčče, Seurujärvi muitala.

Osmo Seurujärvi
Muttošjávrri bálgosa boazoisit Osmo Seurujärvi. Govva: Maria Saijets / Yle

Moratorio oaivvilda muhtun lága fápmuiboahtima bisseheami dahje maŋideami. Seurujärvi muitala, ahte jos dárbu lea, su mielas bálggus sáhtášii ásahit sullasaš moratorio, go Deanuleagis leat. Dalle ášši livččii goittotge olles bálgosa mearrideamis.

– Galhan dat lea dakkár ášši, dat maid, dego buot earáge áššit. Eai sáhte leat dakkárat, ahte stivra ii dieđe, dahje olles bálggus. Ahte geas beare manat jearrat, dat galgá diehtit, ahte gosa dat bálggus gullá ja gosa ii, Seurujärvi lohká.

"Vuovdebálgosiid konseapta lea dego moratorio"

Okta moratoriadoaimmahaga vuođđudeaddjiin, Jenni Laiti muitala, ahte sii leat háliidan čalmmustahttit moratoriokárttas maiddái eará doaimmaid, go beare sin iežaset ásahan dahje veahki bokte šaddan moratorioid.

– Dieđusge leat háliidan čohkket dohko dan kártii dan dihtii, go loktet dan ahte doppe leat maid dat áššit. Ahte daid Ánara vuovdebálgosiid moratoriat leat maiddái dakkárat ahte olbmot eai soaitte diehtit nu olu daid áššiid birra, nu ahte dainna mii háliidat maiddái doarjut daid.

Jietna: Jenni Laiti
Jietna
Jenni Laiti.
Moratorio ii nappo dárbbaš leahkit sierra julggaštuvvon, muhto moratorio sáhttá doaibmat iešguđetládje, Laiti čilge. Jurdda lea bissehit dahje maŋidit juoidá boahtimis fápmui.

– Nu mo mun lean ádden daid Anára vuovdebálgosiid mearrádusaid, de lean ádden dan konseapta ahte dat lea dego moratorio, Laiti lohká.

Laiti ii leat hupman bálgosiid boazoisidiiguin moratorioáššiin, muhto lea humadan muhtun bálgosa olbmuiguin bálgosiid dilis.

– Mun lean háleštan muhtun olbmuiguin Anáris dan birra, muhto in leat dieđusge buot bálgosiid boazoisidiiguin inge buot olbmuiguin geat leat mielde, muhto muhtin olbmuiguin, Laiti muitala.

"Searvvušdáiddalaš iešstivrenfidnu"

Ellos Deatnu! -lihkadusas aktiivvalaččat mannan geasi rájes doaibman Jenni Laiti, Niillas Holmberg ja Outi Pieski leat ovttas álggahan moratoriadoaimmahaga, nappo "searvvušdáiddalaš iešstivrenfidnu", nu mo sii ieža dan govvidit.

Moratorio-jurdda leavai giđđageasi Deanu čázádagas duottarguvlui ruvkedoaimmaid vuostálastimii, go Ruoŧa ja Norgga stáhtaid ráji lahka Násas golbma čearu ja okta orohat julggaštedje moratorio guvlui, gosa plánejuvvo ruvke.

Nása-duoddara moratorio šattaige nu, ahte sii jerre veahki moratoriodoaimmahagas ja dainnalágiin ožžo rávvagiid, mo ovddidit ášši. Jenni Laiti muitala, ahte Nása-moratorio lea mearkkašahtti earret eará danin, go dat lea sihke Norgga ja Ruoŧa stáhta beallái julggaštuvvon ja go dat lea vuosttas moratorio, mii vuostálastá ruvkedoaimma.

– Dát lea goittotge dat stuorimus moratorio Sámis ja dat lea hui mearkkašahtti moratorio, go dat lea guovtti riikkarájá guovttibealde muhto maiddái ahte das leat mielde nu olu olbmot, Laiti dadjá.

Boahttevuođas lasi moratoriot?

Moratoriadoaimmahagas leat iešguđetlágán plánat dán geassái. Sii leat jo dán rádjai dahkan Rájácummá-nammasaš dáiddainstallašuvnna, mainna sárgo rájiid Deanu čázádaga iešstivrenguvlui. Dasa lassin leat hupman olu olbmuiguin ja smiehttan ovttas, mo moratoriojurdda sáhtášii doaibmat ja mii dat oba lea. Muhtun ođđa moratorioproseassainge lea ságastallojuvvon.

rájácummá
Jenni Laiti ja Outi Pieski ceggemin galbbain Rájácummá-installašuvdnii. Govva: Xia Torikka / Yle

Dát proseassat goittotge váldet iežas áiggi iige boahttevuođas sáhte dárkilit dadjat maidige.

– Leat olu dakkár dáiddalaš jurdagat, mo dan ášši sáhtášii dasto maŋŋelis gieđahallat, muhto dan ferte oaidnit go dat lea áibbas álggus dat proseassa ja dat moratoriodoaimmahat leamaš duođai easkka mánu rabas, ahte danhan dasto oaidná mo dat proseassa ovdána, Laiti muitala.

Ulbmil olles doaimmahagas ii leat ásahit nu olu moratorioid go vejolaš, muhto baicca hutkat čovdosiid áššiide ovttas.

– Go olbmot okto smiehtadit daid áššiid ruovttus ja jurddašit ahte aa, dánge áššái ii sáhte máidige, nie ahte vehá dakkár vuollánan, ahte dušše dat leat ovttas ja sáhttá háleštallat dáid áššiid birra. Datge lea jo ovttalahkái dakkár buorre boađus, Laiti dadjá.

Lihkadus vulggii Deanu ođđa guolástansoahpamuša vuostálastimis

Mannan geasi, go Deanu ođđa guolástannjuolggadusat bohte fápmui, báikkálaččain bođii garra vuosteháhku guolástannjuolggadusaid ektui. Ođđa njuolggadusaiguin ráddjejedje sámiid árbevirolaš bivddu báikkálaččaid mielas menddo sakka ja geahpidedje sámiid vuoigatvuođaid Detnui.

Ellos Deatnu -liikkeen moratorio.
Čearretsullui ásahuvvui vuosttas moratorio. Govva: Ellos Deatnu

Dan vuostehágus šattai Ellos Deatnu! -nammasaš lihkadus, mii ceggii moratorio Deanu Čearretsullo buohta. Sii julggaštedje guollebivdosajis dakkár dili, mas sámiid riektevuogádat lea fámus dassážii, go ođđa guolástansoahpamuš ráđđádallo stáhtaid ja báikkálaččaid gaskkas. Maŋŋeleappos seamma geasi áigge maiddái Dálvadasa Allasullui julggaštuvvui moratorio.

Varrasamosat: Sápmi

Váldoođđasat

Bivnnuhamosat

Varrasamosat

Muualla Yle.fi:ssä