Sápmi |

Norgga bohccuid merkegohtet digitálalaččat árbevirolaš mearkka lassin – Suomas eai leat oba ságastallange áššis

Norgga boazosápmelaččat ballet digitála merkema geahnohuhttit ja jávkadit boazodoalu árbedieđu.

Miessi
Norggas bohccot ožžot boahttevuođas digitálalaš mearkka árbevirolaš mearkka lassin. Govva: Xia Torikka / Yle

Norgga Stuorradiggi mearridii rievdadit Norgga boazodoallolága mannán duorastaga. Stuorradiggi dohkkehii ráđđehusa evttohusa, ahte juohke boazu galgá indiviidamerkejuvvot, nappo bohccuid galgá merket digitálalaččat RFID-datachippain árbevirolaš mearkka lassin. Norgga ealáhuslávdegottis eanáš oassi dorjo dán evttohusa, go sin mielas dát álkidahttá bohccuid lohkama ja addá rivttes boazologu.

Norgga boazosápmelaččaid riikasearvi NBR jienastii čoahkkimisttis ID-merkema vuostá. Kárášjoga Johtti sápmelaččaid báikkálaš searvvi ovddasteaddji Leif Anders Somby oaivvilda, ahte dainna lágiin geahččalit dáruidahttit boazodoalu.

– Bealljemearka muitala juoidá, dat lea boazoealáhusa giella, ja dan giela eai ádde hálddašeaddjit ja dážat. Nuba ii leat eiseválddiin bearráigeahčču ja dál bággejit merket bohccuid dáža vugiin, mii ii leat sámi árbevierru. Dál bággehallat merket dáža vugiin, dadjá Somby Ávvir-aviisas.

Maiddái Norgga sámediggeráđi áirras Silje Karine Muotka lea behtton Stuorradikki mearrádussii dohkkehit ođđa boazodoallolága. Su mielde badjeolbmot leat sávvan, ahte Sámediggi galggašii hálddašit eambbo boazoealáhusa. Dán ii leat boazoealáhus ovdal háliidan, čállá NRK Sápmi.

– Mu mielas Stuorradiggi geavaha fámuidis boastut ja maiddái goarida luohttevašvuođa sámi servvodagas eiseválddiide, ja dat gal lea hui šállošahtti, dadjá Muotka.

Suomas ášši ii leat áigeguovdil

Suomas eai leat vel ságastallan digitála merkemis, muhto Bálgosiid ovttastusa doaimmajođiheaddji Anne Ollila mielde dat sáhttá leat vejolaš maiddái Suomas.

– Norgga ja Suoma boazoealáhusain leat goittotge dan mađe stuorra erohusat sihke boazodoallolágas ja maiddái ruhtadoarjjaortnegis, ahte dakkár ságastallamii ii leat leamašan dárbu.

– Min ruhtadoarjjaortnega vuođđun leat ealli bohccot, mii fas dagaha dan, ahte mis leat oalle dárkilit buot bohccot logus. Mis ii leat eahpesihkkarvuohta das, man ollu bohccot rievttimielde leat, dadjá Ollila.

Bálgosiid ovttastusa doaimmajođiheaddji Anne Ollila lea mielde Suoma alimus boazologuid guorahalli bargojoavkkus.
BO doaimmajođiheaddji Anne Ollila mielde Supmii ii leat goittot dán vuoro boahtimin digitálalaš merkenvuohki. Govva: Vesa Toppari / Yle

Ollila lea čuvvon Norgga beale ságastallama ovdáneami. Son ádde bures fuola árbevirolaš boazodoalu seailumis.

– Galhan dat boktá fuola das, ahte mo dat rievdada boazodoalu árbevieruid ja makkár teknologiija šaddá.

"Chippain merken lea boahtteáigi"

Rákkonjárgga orohaga badjeolmmoš Stig Rune Smuk muitala NRK Sápmái, ahte lea geavahan datachippaid merkemii juo jagis 2011. Su orohagas leat geahččaladdan digitála mearkkaid sierralágan skánnenvugiid. RFID-chippa ulbmilin livččii, ahte dan sáhttá skánnet ovdamearkka dihte dronein girddedettiin.

Smuk muitala, ahte sin ulbmil digitála merkemiin lei namalassii čuovvut dárkilabbo boazologuid. Dasa lassin chippai oažžu buot dieđu dan bohccos, ovdamearkka dihte bohcco agi ja leago boazu ovdamearkka dihte rotnu.

– Chippai sáhttá bidjat buot dieđu bohccuin, man háliidat. Don sáhtat skánnet juohke bohcco ja bidjat dieđuid databasei, dieinna don oaččot buorre kontrolla iežat ealus.

Stig Rune Smuk
Stig Rune Smukis leat buorit vásáhusat digitála merkema geavaheamis. Govva: Eilif Aslaksen/ NRK

Smukas leat buorit vásáhusat chippain, muhto vaikko son ieš geavaha daid, su mielas stáhta lea doaibman boastut.

– Mu mielas ii oro heivvolaš dohkkehit dán, leat olu olbmot, geat eai hálit dakkár systema. Bágget olbmuid dahkat nie, dat ii doaimma. Buoremus livččii, ahte dat, geat háliidit iskkat dan, de sii oaččošedje dan doarjaga dasa.

Stig Rune Smuk ii bala árbevirolaš boazodoalu jávkkat daid chippaid mielde, ja son áinnas háliida joatkkit digitála merkema ja dan systema ovddideami.

– Oainnán, ahte boazodilis mii geavahit droneid, skohteriid, ja njealjejuvllagiid, in jáhke ahte dat váldá maide eret dan árbevierus, dat livčče beare diŋga mii veahkeha. Oainnán, ahte dat sáhttá leat ávkin.

– Áiggon joatkit daid geavaheami, dat lea mu mielas boahtteáigi, sáhtat nu olu data čatnat dan chippai. Dat galgá leat ávkin boazodollui.

Varrasamosat: Sápmi

Váldoođđasat

Varrasamosat

Muualla Yle.fi:ssä