Sápmi |

"Olgohivssegiid vuolde ássi terroristtat" – Makkár dilis eallá sápmelaš 100-jahkásaš Suomas?

Jenni Laiti, Tiina Sanila-Aikio ja Aslak Pieski muitaledje lávvardaga Yle Sápmi -arenas dovdduineaset dán beaivvi Suomas. Sáhka šattai nu doaivvuhis duššástumi go ođđa movttage birra.

Yle Sápmi -arena
Jenni Laiti, Tiina Sanila-Aikio ja Aslak Pieski. Govva: Vesa Toppari / Yle

Yle Sápmi -arena vuosttas temán lávvardaga lei Politihkka ja barrikádat – váikkuheami vejolašvuođat 100-jahkásaš Suomas.

Ijahis idja -festivála váldolávddis ordnejuvvon ságastallandilálašvuođa gesii Yle Sámi hoavda Maria Saijets. Ságastallamin ledje dáiddár ja áŋgirdeaddji Jenni Laiti, Sámedikki ságadoalli Tiina Sanila-Aikio ja servodatberošteaddji Aslak Pieski.

Sáhka šattai nu duššástumi go ođđa movttage birra.

"Terroristtaid" duššástupmi

Tiina Sanila-Aikio lea jođihan Suoma Sámedikki njukčamánu 2015 rájes. Dan ovdal son doaimmai Sámedikki várreságadoallin.

Sanila-Aikio lea dolkan dasa, ahte vaikko maid barggašii, áššit eai ovdán – eai oba čuvgehusriikkasge.

– Measta juohke beaivve dovddan duššástumi dán ášši ektui. Mii leat čuvgehusriikka ássit, mii ássat ovtta buoremus riikkain máilmmis, mii skuvlet olbmuid, mis lea rabas diehtu, mii gávdnat dieđu ja mii máhttit analyseret ja áddet dan.

– Muhto seamma áigge, jos mii muitalat min iežamet oainnu sámiid birra, de dat diehtu mii mis boahtá, ii mana čađa. Vaikko mun, Sámediggi, sápmelaččat ja aktivisttat leat geahččalan muitalit vaikko makkár sániiguin ja koansttaiguin, mii min dilli ja vuoigatvuođat leat, de dat diehtu ii mana čađa.

– Dat olbmot jurddašit, ahte sii máhttet, áddejit ja dihtet, mii dat duođalaš dilli lea, ja dat duššástuhttá mu hirbmasit.

Yle Sápmi -arena
Sámedikki ságadoalli Tiina Sanila-Aikio muitalii arenas duššástumi dovdduinis. Govva: Vesa Toppari / Yle
Seammalágan vásáhusat leat ohcejohkalaš servodatberošteaddji Aslak Pieskis.

– Mii sápmelaččat leat dego olgohivsset vuolde ássit, earálágan bealjit fidnet min guldaleamen – ja de gužžet ja baiket min ala. Dat gal guldalit min, muhto vuhtii gal eai váldde maidige.

– Jos sápmelaš duođai hálida váikkohit, dat steampalastojuvvo terroristan, dat ii leat albma olmmoš. Das mun illudan, ahte nuorat máhttet ja dustet ja leat doaibmamin, Pieski dadjá.

Sámedikki njunuš ii dieđe, mo dán váttisvuođa sáhtášii čoavdit.

– Mun in máhte dadjat, mo dan dieđu oaččošii čađa. Mii leat geahččalan ohcat Sámedikkis, ovttas politihkkáriiguin ja hálddahusain, koansttaid min riektevuogádaga siste. Dákkár Suomas mii eallit jagi 2017, 100-jahkásaš Suomas, Sanila-Aikio smiehtada.

"Jeageldási" doaibmit leat dehálaččat

Ođđa Deanu soahpamuša vuostálasti, sápmelaš Ellos Deatnu -lihkadus lea beaggán dán gease viidát. Ellos Deatnu válddii sápmelaččaid iešmearrideami Deanus iežas gieđaide, go stáhta ii báikkálaččaid guldalan.

Iešmearrideapmi leage buot dehálamos, oaivvilda lihkadusa ovddasteaddji Jenni Laiti.

– Iešmearrideapmi lea buot dehálamos, dat, ahte mii ieža sáhttit ja bastit mearridit. Ja áidna vuohki, mo mii sáhttit ieža mearridit, lea, ahte mii ieža mearridit.

– Dat álggii das, go smiehtaimet, mo basttášeimmet hukset iešmearrideami Deanus. Mii hálidit čájehit, ahte mii bastit ja sáhttit, ja dat moratorio Deanus lea okta vuohki. Mii eat dárbbaš vuordit stáhtaid, ahte dat dahket midjiide soahpamuša, man mii sáhtášeimmet dohkkehit.

Yle Sápmi -arena
Jenni Laiti lei mielde ceggemin Ellos Deatnu -lihkadusa. Govva: Vesa Toppari / Yle

Laiti lea duđavaš moratorio bohtosiidda.

– Mun lean hirbmat ilus dán geasi bohtosiin, mo mii leat olahan báikkálaččaid. Kolonialismma čuovvumuššan iešmearrideami stuorámus easttan leat min iežamet olbmot, mii ieža, Laiti smiehtada.

Tiina Sanila-Aikio giitala sápmelaččaid, geat bidjet olu iežaset áiggi oktasaš áššiid vuodjimii.

– Mun lean oaidnán maŋimuš jagi áigge dakkár lihkadusa min álbmoga gaskkas, man mun anán stuorra árvvus ja mii veahkeha Sámedikki barggustis. Mun oainnán, ahte dat olbmot, geat doppe jeageldásis barget ja leat fuobmán, ahte sin bargui lea dárbu, de dat lea hui mávssolaš ášši. Dat maiddai čájeha dan, ahte mii leat vázzán muhtun ráji badjel ja álggahan ođđa baji.

Sanila-Aikio lea Suoma beale Sámis áidna ollesbeaivásaš bálkápolitihkkár. Son oainnášii eambosiidda dárbbu.

– Mis galggašedje leat eanet olbmot, geat bastet duođai geavahit buot návccaid ja áiggi min áššiide váikkuheapmái, eaige dárbbašivčče vaikkoba bargobeaivvi maŋŋá dan dahkat.

Yle Sápmi Arena
Politihkka ja barrikádat -ságastallama gesii Yle Sámi hoavda Maria Saijets (gur.), hállamin ledje Jenni Laiti, Tiina Sanila-Aikio ja Aslak Pieski. Govva: Vesa Toppari / Yle

Interneahtta ja sosiála media láhčet saji

Váikkuhanvejolašvuođat leat máŋggaláganat, muhto okta stuorámus fámuin dán áigge lea Tiina Sanila-Aikio mielas sosiála medias.

– Interneahtta ja dan konsttat, daid leat mu mielas sápmelaččat váldán geavahussii hui bures. Okta čállá blogga, okta govve videoblogga, okta sárgu Instagram-ráidogovaid ja nie ovddosguvlui. Jos mis ii livčče sosiála media, min áššit eai livčče ožžon dákkár fuopmášumi eatge mii livčče goassige bastán seamma láhkai lebbet min oainnuid, ovdamearkka dihte aviissa bokte.

– In jáhke, ahte mii livččiimet dán dilis sosiála media haga. Danne lea hirbmat dehálaš, ahte mii leat gergosat váldit háldui sierralágan váikkuhanvugiid, Tiina Sanila-Aikio fuopmášahttá.

Ohcejohkalaš Aslak Pieski lea ieš lokten áššiid oidnosii neahttabloggas bokte.

– Munhan maid čálligohten blogga, go fuomášin, ahte Deanu ala bohte áššedovdit ja álge rávvet olbmuid, mo dat galgá bivdit. Mii dárbbašat sámi servodagas iešguđetlágan olbmuid, geain lea seamma ulbmil, muhto geat doibmet vehá earaláhkai, Pieski jurddaša.

Aslak Pieski
Govva: Ville Fofonoff / Yle

Ođđa áigi lea álgán?

Vaikko sápmelaččaid vuoigatvuođat eai leatge niehkodilis 100-jahkásaš Suomas, oaidná Sámedikki ságadoalli boahtteáiggis čuovgga.

Son jáhkká buorre ovdamearkkaid roahkasmahttit maiddái earáid.

– Jáhkán, ahte Ellos Deatnu lea álggahan mis baji, man mii eat vel áddege. Jáhkán, ahte dat lea rahpan geainnu midjiide. Jos Ohcejogas leat čájehan dál dakkár vuogi, mii doaibmá, dat soaitá leat dakkár, man olbmot álget maiddái eará guovlluin geavahit.

– Mun jáhkán, ahte min servodat, olbmot ja álbmot čájehit midjiide geainnu, gosa guvlui mannat.

Jenni Laiti lea ovttaoaivilis.

– Mii leat huksen dán lihkadusa ráhkisvuođain ja ráhkisvuođa bálgá ala. Dat suonjarda ja lea jo suonjardan viidásabbot.

Varrasamosat: Sápmi

Váldoođđasat

Varrasamosat

Muualla Yle.fi:ssä