Sápmi |

Sámiid duohtavuođa- ja soabadanproseassa álgá Suomas – maiddái Sámedikki dievasčoahkkin dohkkehii soabadanproseassa evttohusa

Čuovvovažžan nammadit komišuvdnii vihtta komissára.

Saamelaiskäräjien vaalikauden 2015-2019 viimeinen täysistunto.
Sámediggi 2016–2019 čoahkkanii maŋimus dievasčoahkkimii maŋŋebárgga 17.12. Govva: Vesa Toppari / Yle

Suoma Sámediggi lea maŋŋebárgga dohkkehan sámiid duohtavuođa- ja soabadanproseassa evttohusa, nuppiid sániiguin dan mandáhta.

Suoma ráđđehus dohkkehii mandáhta jo skábmamánus ja nuortalaččat mannan vahkus.

Dat dárkkuha, ahte boahtte jagi besset de nammadišgoahtit komišuvdnii vihtta komissára, geain stáhta vállje guokte, Sámediggi guokte ja Nuortalaččaid siidačoahkkin ovtta.

Sámediggi bivdá evttohusaid komissárain sámeservošis, muhto loahpalaččat lahtuin mearrida Sámedikki dievasčoahkkin boahtte jagi.

Sámepolitihkkáriin lei fuolla earret eará barggu áigetávvalis

Sámedikki dievasčoahkkimis maŋŋebárgga giitaledje duohtavuođa- ja soabadanproseassa ovdii dahkkon barggu.

Sámedikki vuosttas várreságajođiheaddji Heikki Paltto deattuhii sáhkavuorustis soabadanproseassa dehálašvuođa sámeservošii. Paltto mielas lea hui dehálaš oažžut komišuvnna barggu johtui nu jođánit go vejolaš.

– Jus duohtavuohta ja soabadan ii vuolgge dál johtui ja dat maŋiduvvo, geavvá nu, ahte daid buolvvaid olbmot, geat dál leat eallimin, eai leat šat buktimin ovdan daid áššiid. Proseassa lea lossat, muhto dan lea dehálaš mannat čađa, dadjá Paltto.

Saamelaiskäräjien vaalikauden 2015-2019 viimeinen täysistunto.
Heikki Paltto sávvá, ahte duohtavuođa- ja soabadallanbargu álgá nu jođánit go vejolaš. Govva: Vesa Toppari / Yle

Muhtun sáhkavuoruin bukte goittotge ovdan fuola prosessii árvaluvvon čavga áigetávvalis.

Duohtavuođa- ja soabadankomišuvnna bargu galggašii mandáhta mielde leat gárvvis jagi 2022. Neeta Jääskö ja Kirsti Kustula deattuheigga, ahte áigetávval lea menddo hohpolaš ná dehálaš áššái.

Saamelaiskäräjien vaalikauden 2015-2019 viimeinen täysistunto.
Kirsti Kustula lea fuolas komišuvnna bargui árvaluvvon áigetávvalis. Govva: Vesa Toppari / Yle

– Lean fuolas áigetávvalis, go mun navddán dan gollat olbmuid aktiveremii. Traumat leat olbmuin nu čiekŋalasas eallimis. Dán stuorra áššái eai galggašii váikkuhit maiddái Suoma politihkalaš nuppástusat, dego ráđđehusbaji nuppástuvan. Dat galggašii leat sorjjasmeahttun ráđđehusbajis. Prosessii galggašii ordnet eanet áiggi, dajai Kustula.

Anu Avaskari dajai sáhkavuorustis, ahte dát leat okta Sámedikki dán válgabaji stuorámus ja guovddáš olahusain. Su mielas proseassa plánemis leat goit dahkan meattáhusaid ja son ballá anáraččaid báhcit olggobeallái komišuvnna barggus.

Saamelaiskäräjien vaalikauden 2015-2019 viimeinen täysistunto.
Anu Avaskari lei fuolas das, mo anáraččat leat fárus komišuvnnas. Mandáhtas bukto ovdan, ahte komišuvnnas galget leat ovddasteaddjit buot Suoma sámi giellajoavkkuin. Govva: Vesa Toppari / Yle

Loga lasi: Maid Sámedikki lahtut árvaledje duohtavuođa- ja soabadanproseassas dievasčoahkkimis maŋŋebárgga? Yle Sápmi raporterii reálaáiggis sámediggeáirasiid jurdagiid.

Jienastedje, galgágo ášši sirdit boahtte Sámediggái

Sámediggeáirasat ságastalle maiddái das, galgágo mearrádusa duohtavuođa- ja soabadankomišuvnna ásaheamis guođđit čuovvovaš Sámediggái mearridanláhkai.

Ulla-Maarit Magga dagaige evttohusa das, ahte soabadanášši sirdojuvvo boahttevuhtii. Su mielas ášši galggašii čielggadit lasi.

Petra Magga-Vars doarjjui Magga evttohusa. Son buvttii maid ovdan, ahte ášši lea boastto áigge beavddi alde.

Sámediggi jienastii loahpas guovtti evttohusa gaskkas. Heikki Paltto evttohus mandáhta dohkkeheamis vuittii ja Ulla-Maarit Magga evttohus proseassa sirdimis boahtte Sámedikki áigodahkii dáhpii.

Sihkarvuođa dihtii jienastedje vel das, dohkkehuvvogo vai hilgojuvvogo mandáhtta. Logis jienastedje bealis, njealjis vuostá ja okta guđii guoros jiena.

Komišuvnna bargun čielggadit, mo historjjá dáhpáhusat lea váikkuhan sápmelaččaide áiggiid čađa

Sápmelaččaid ja stáhta gaskasaš duohtavuođa- ja soabadanproseassa mihttomearrin lea dovddastit ja meroštallat vealaheami, man sápmelaččat leat vásihan sihke historjjás ja vásihit ain dán beaivve.

Loga lasi artihkkalis: Sápmelaččaide evttohit eanetlogu sámiid duohtavuođa- ja soabadankomišuvdnii – loga evttohusa váldočuoggáid

Dárkkuhus lea čielggadit earret eará Suoma stáhta suddadanpolitihka ja sápmelaččaid vuoigatvuođaid eará loavkidemiid. Dán dieđu komišuvdna galgá buktit oidnosii álbmogii.

Komišuvdna galgá maiddái čielggadit, mo dát dáhpáhusat váikkuhit sápmelaččaide ja sámeservošii dálá dilis. Proseassa galgá veahkehit sápmelaččaid gieđahallat traumaid, maid sápmelaččat sihke álbmogin ja ovttaskas olmmožin guddet buolvvaid badjel. Dása sápmelaččat galget oažžut sámegillii ja -kultuvrii vuođđuduvvi psykososiála doarjaga.

Njealji jagi barggu maŋŋá komissárat viimmat nammaduvvojit

Sámedikki otná mearrádusa duohkin lea guhkes bálggis. Buot álggii jagi 2016, go Sámi parlamentáralaš ráđđi doalai Anáris čoahkkima, mas mearridedje ordnet duohtavuođa ja soabadeami temáin konfereanssa Troanddimis 7.2.2017.

Sámiid duohtavuođa- ja soabadanproseassa lea máinnašuvvon Sámedikki doaibmaplánain sihke jagiid 2017, 2018 ja 2019.

Bargu dan ovdii beasai duođas johtui giđđat 2017 Sámedikki stivrra deaivvadeamis Suoma dalá stáhtaministtar Juha Sipiläin. Deaivvadeamis Sipilä ja Sámedikki stivra sohpe, ahte duohtavuođa- ja soabadanproseassa álggahit nu, ahte dárkilut detáljain sohpet maŋŋá.

Stáhtaminister Juha Sipilä ja Sámedikki ságadoalli Tiina Sanila-Aikio 5.5.2017.
Duohtavuođa- ja soabadallankomišuvnna bargu vulggii Suoma stáhta beales johtui Juha Sipilä ráđđehusbajis. Govva: Valtioneuvosto

Suomas lea dáhpáhuvvan olu ášši ektui dáid jagiid áigge. Viimmat konkrehta ráđđádallamat duohtavuođa- ja soabadanproseassa mandáhtas álggahuvvojedje stáhta, Sámedikki ja Nuortalaččaid siidačoahkkima gaskkas guovvamánus 2019.

Duohtavuođa- ja soabadanproseassa válmmaštallan goittotge bisánii mánotbadji dan maŋŋá, go stáhtaministtar Sipilä ráđđehus bivddii earu njukčamánus 2019.

Nilla Tapiola, Tiina Sanila-Aikio, Antti Rinne, Heikki Paltto, Tuomas-Aslak Juuso ja Pentti Pieski
Ovddeš stáhtaministtar Antti Rinne ovttas Sámedikki stivrrain. Govva: Pentti Pieski / Priváhtta

Suoma riikkabeaiválggaid maŋŋá Sámedikki gulle ráđđehusprográmmaráđđádallamiin. Dalá stáhtaministtar Antti Rinne ráđđehusprográmmii merkejuvvui duohtavuođa- ja soabadanproseassa sániiguin ”Duohtavuođa- ja soabadankommišuvnna bargu jotkojuvvo".

Viimmat skábmamánus 2019 Suoma stáhtaráđđi dieđihii, ahte Suoma stáhta beales sámiid duohtavuođa- ja soabadanproseassas sáhttá ovdánit komišuvnna nammadeapmái.

Varrasamosat: Sápmi

Váldoođđasat

Varrasamosat

Muualla Yle.fi:ssä