Sápmi |

Sápmelašmeroštallamii dušše smávva nuppástusat –sámediggeláhkaevttohus gárvánan

Jietnavuoigatvuohta sámediggeválggain rievddašii evttohusa mielde gillii vuođđoduvvin. Boahtteáiggis ásahuvvošii maiddái vuigenlávdegoddi, mii gieđahalašii válgalogahallamii merkema guuskevaš vuigengáibadusaid.

Pekka Halberg, Inari, Sajos, saamelaiskäräjälaki
Sámediggelága ođasmahttinbargojoavkku ságadoalli Pekka Hallberg Anáris 19.6.2018 Govva: Linda Tammela / Yle

Evttohus ođđa sámediggelágas lea gárvánan.

Evttohusa mielde mihttomearrin lea sámediggelága oassái boarásmuvvan njuolggadusaidođasmahttin ja daid doaimmas áicojuvvon váttisvuođaid jávkadeapmi.

Otne maŋŋebárgga leat doallan sámedikki lahtuide ja bargiide dieđihandilálašvuođa sámediggelága oađasmahttinbarggu dilis ovdal sámedikki dievasčoahkkima.

Árvalushámus sámediggelága nuppástuhttimii lea sáddejuvvon otne maŋŋebárga cealkámušaid várás. Mihttomearrin lea, ahte ráđđehusa evttohus addojuvvošii riikkabeivviide čakčamánu álggus, dieđiha vuoigatvuohtaministeriija.

Gažaldagas rievttis merkejuvvot válgalogahallamii, ii sápmelašmeroštallamis

Árvalushápmosa mielde guovddáševttohus lea lága dálá sápmelašmeroštallama sajis čielgadeappu mearridit, ahte dán lágas jearaldat lea rievttis jienastit sámediggeválggain nuppiiguin sániiguin rievttis boahtit merkejuvvot válgalogahallamii – ii das, gii lea sápmelaš.

Jietnavuoigatvuođa guoskevaš njuolggadusa bajilčálan livččii vuoigatvuohta merkejuvvot válgalogahallamii. Jietnavuoigatvuohta livččii gillii vuođđoduvvi.

Árvalushápmosa mielde válgalogahallamii merkema gáibádusat livčče dasto, ahte olmmoš ieš dahje ainjuo okta su vánhemiin, ádjáin ja áhkuin dahje máttaráhkuin ja -ádjáin lea oahppan sámegiela vuosttas giellan dahje ahte ainjuo nubbi vánhemiin lea merkejuvvon dahje leamašan merkejuvvon jietnavuoigadahtton olmmožin sámeparlameantta dahje sámedikki válggain.

– Evttohuvvon njuolggadus dávista oalle guhkás Ruoŧas ja Norggas fámus leahkki dávisteaddji njuolggadusaid, nappo loahppaboađusin livčče oktasaš davviriikalaš kritearat sámedikki válgalogahallamii ohcamii. Njuolggadus dávista buori muddui maiddái paraferejuvvon davviriikalaš sámesoahpamuša mearrádusa sámedikki jienastanlogahallamis.

Ná nu gohčoduvvon lappalaščuokkis gahččá eret láhkaárvalusas.

Lassin gáibiduvvo, ahte lágas ásahuvvon agi, riikkavulošvuođa ja álbmotregisttara guoskevaš jietnavuoigatvuođa eará gáibádusat ollašuvvet.

Saamelaiskäräjien täysistunto 19.6.2018
Otne maŋŋebárgga leat doallan sámedikki lahtuide ja bargiide dieđihandilálašvuođa sámediggelága ođasmahttinbarggu dilis ovdal sámedikki dievasčoahkkima. Govva: Linda Tammela / Yle

Vuigenlávdegoddi gieđahallá boahttevuođas válgalogahallamii merkema guoskevaš vuigengáibádusaid

Evttohusa mielde ásahuvvošii boahttevuođas maiddái vuigenlávdegoddi, mas livččii lágaoahppan sátnejođiheaddji ja njeallje lahttu.

Rabasvuođa ja almmolaš luohttámuša lasiheapmin meannudeami gáibádussan livččii, ahte lávdegoddi lea doaimmastis iehčanas ja sorjjasmeahttun. Vuigenlávdegoddi gieđahalašii válgalogahallamii merkema guoskevaš vuigengáibádusaid.

– Nuppástusohcan vuigenlávdegotti mearrádusas dahkkojuvvošii alimus hálddahusriektái, mas livččii ná vuosttas dási riektedorvvu nannema maŋŋá dáláža buoret eavttut vuodjut lágas ásahuvvon jietnavuoigatvuođa kritearaid čuovvuma dáhkideapmái ja olggušteami eastadeapmái.

Ođđa sámediggeláhkaárvalusa mielde válgalávdegoddi ásahuvvošii boahttevuođas seammás sámedikki válgaáigodaga álggus ja válgalogahallamii ohcamii gullevaš mearreáiggit livčče árabut. Dáiguin nuppástusaiguin figget sihkkarastit, ahte ohcamušaid gieđahallamii ja vejolaš nuppástusohcamii bázášii doarvái áigi.

Sámediggái eanet lahtut – Anára gildii eanemus áirasat

Láhkaárvalusa mielde sámediggái evttohuvvojit maiddái dálá 21 áirasa sadjái 25 áirasa. Evttohusa mielde gieldadihtomearri rievdaduvvošii nu ahte gieldadihtomearit vástidivčče buoret sámiid ruovttuguovllu gielddain ássi sápmelaččaid meari.

Sámedikkis galggašii evttohusa mielde leat unnimustá guhtta áirasa Anára gielddas, njeallje áirasa Ohcejoga gielddas, golbma áirasa Eanodaga gielddas ja golbma áirasa Soađegili gielda Lappi bálgosa guovllus ja okta várrelahttu juohke gielddas.

Ovdal juohke sámegielddas ja Lappi bálgosa guovllus ledje golmma áirasa mihtomearri.

Dan lassin sámedikkis galgá boahttevuođas leat maiddái sámiid ruovttuguovllu olggobealde unnimustá okta áirras ja okta várrelahttu.

Ráđđádallangeatnegasvuohta "ovttasbargu- ja ráđđádallangeatnegasvuohtan"

Láhkaevttohusas lohpidit nannet eiseválddiid ráđđádallangeatnegasvuođa sámiide guoski áššiin. Dálá sámediggelága ráđđádallangeatnegasvuođa ođasmahttet ovttasbargu- ja ráđđádallangeatnegasvuohtan. Dát ii goittotge oaivvil dan, ahte sámedikkis livčče veto-riekti mange áššái, evttohusas čilgejit.

Ráđđádallangeatnegasvuođa mielde eiseválddit galget ráđđádallat sámedikkiin viiddis ja mearkkašahtti doaimmain, mat sáhttet váikkuhit erenomáš vugiin sámiid sajádahkii álgoálbmogin. Evttohusas gáibidit, ahte ráđđádallamiin ferte dahkat maid beavdegirjji.

Láhkaevttohussii lea merkejuvvon maiddái sámekultuvrra geahnohuhttingielddus.

– Eiseválddit ja eará álmmolaš hálddahusbargit galget 1 momenttas oaivvilduvvon doaimmaid plánedettiin ja jođihettiin fuolahit das, ahte doaimmat eai hehtte mearkkašahtti vugiin sámiid vuoigatvuođa doalahit iežaset giela, kultuvrra ja árbevirolaš ealáhusaid, ja ahte sápmelaččaid vuoigatvuođaid álgoálbmogin lea vejolaš dorvvastit ja ovddidit, evttohusas čuožžu.

válggat
Maŋimuš sámediggeválggat ledje jagis 2015. Govva: Martta Alajärvi / Yle

Álbmotálgga maiddái sámediggái

Ođđa sámediggeláhkii evttohuvvo maiddái njuolggadus unnimustá 50 jietnavuoiggalačča rievttis dahkat sámediggái álgga sámedikki bargguide guuskevaš áššiin.

Evttohusa mielde álggavuoigatvuohta livččii ođđa vuohki váikkuhit maiddái dábálaš sápmelaččaid dásis sámedikki doaimmain.

Bargojoavku bargan skábmamánu rájes

Suoma vuoigatvuohtaministeriija ásahii skábmamánus 2017 doaibmagotti (Vuoigatvuođaministeriija), man bargun leamaš válmmaštallat sámediggelága ođadeami. Lága ođadanbarggu mihttomearrin leamašan dat, ahte ođastusat livčče anus čuovvovaš sámedikki válggain.

Vuoigatvuođaministeriija ásahanmearrádussii lea čállojuvvon, ahte bargojoavku galgá válmmaštallat sámediggeláhkii dárbbašlaš nuppástusaid ja addit ovttamielalaš evttohusas ráđđehusa evttohusa hámis.

Doaibmagottis čohkkájit sámedikki ovddasteddjiid lassin áirasat Suoma ráđđehusbellodagain ja vuoigatvuohtaministeriijas ja dan bargoáigodahkan lea ásahanmearrádusas namuhuvvon 8.11.2017 – 30.4.2018. Doaibmagoddi ii goit geargan barggustis dan beaivemearrái ja oaččui lasseáiggi borgemánu loahpa rádjai.

Varrasamosat: Sápmi

Váldoođđasat

Varrasamosat

Muualla Yle.fi:ssä